ارتباط با
پشتیبانی آنلاین

اوراق مشتقه چیست؟ انواع اوراق مشتقه در بازار سرمایه ایران

زمان مطالعه 5 دقیقه
آخرین بروزرسانی 13 خرداد 1403
بورس تهران   کاوه اوحدی
زمان انتشار 04 مرداد 1402
اوراق مشتقه چیست؟ انواع اوراق مشتقه در بازار سرمایه ایران

اوراق مشتقه یکی از انواع اوراق بهادار در بورس تهران و سایر بازارهای مالی است که ارزش آن بر اساس قیمتِ یک یا چند دارایی پایه مشخص می‌شود. اوراق مشتقه به زبان ساده یعنی شما به جای خرید و فروش یک دارایی مانند طلا، قراردادی که بر پایه طلا نوشته شده است را خرید و فروش خواهید کرد.

برای مثال در قرارداد آتی شمش طلا در بورس ایران، معاملات بر اساس تغییرات قیمت طلا انجام می‌شود. بدین صورت که در صورت خرید قرارداد آتی شمش طلا و افزایش قیمت طلا سود خواهید کرد. البته قرارداد آتی که یکی از انواع اوراق مشتقه بوده، دوطرفه است و شما می‌توانید از کاهش قیمت نیز سود کسب کنید.

انواع اوراق بهادار در بازار سرمایه ایران

تصویر زیر انواع اوراق بهادار در بازار سرمایه ایران را نشان می‌دهد.

انواع اوراق بهادار در بازار سرمایه ایران

اوراق مشتقه چیست؟

اوراق مشتقه (Derivatives) انواعی از اوراق بهادار هستند که بر اساس تغییرات قیمت دارایی پایه، خرید و فروش می‌شوند.

انواع دارایی پایه در اوراق مشتقه

انواع دارایی پایه در اوراق مشتقه شامل موارد زیر می‌شوند:

انواع اوراق مشتقه

اوراق مشتقه در بازارهای مالی به 4 دسته کلی تقسیم می‌شوند:

انواع اوراق مشتقه در بازارهای مالی

۱- قرارداد فیوچرز یا آتی (Future Contract)

قرارداد آتی یکی از انواع اوراق مشتقه است که طیِ آن طرفین قرارداد متعهد به خرید و فروش یک دارایی معین در زمان مشخصی در آینده (تاریخ سررسید)‌ می‌شوند. تمام قراردادهای آتی در بورس تهران، استاندارد هستند بدین معنی که اندازه قرارداد، زمان قرارداد، استاندارد تحویل و سایر موارد در آن کاملا مشخص است.

قرارداد فیوچرز یا آتی (Future Contract)

البته اکثر سرمایه‌گذاران با بستن موقعیت خود پیش از تاریخ سررسید، تنها از نوسانات قیمت این قراردادها کسب سود می‌کنند.

مثالِ قرارداد آتی در بورس تهران

فرض کنید قیمت در قرارداد آتی شمش طلا با سررسید ۲ ماهه (اندازه استاندارد = ۱ گرم طلا)، ۳ میلیون تومان است. برای خرید یا فروش این قرارداد از ابتدا نیازی به پرداخت ۳ میلیون تومان نیست اما خریدار و فروشنده باید:

  • مبلغی (برای مثال 10 درصد ارزش هر قرارداد) به عنوان وجه تضمین در اختیار سازمان بورس قرار دهند.
  • در بورس ایران، حداقل وجه تضمین نیز تعریف می‌شود (برای مثال 70 درصد وجه تضمین اولیه).

در صورت افزایش قیمت شمش طلا، خریدار این قرارداد سود خواهد کرد و در صورت کاهش قیمت شمش طلا، فروشنده سود می‌کند.

نکته مهمی که باید به آن دقت کنید این است که وجه تضمین به صورت روزانه تسویه می‌شود. برای مثال با پرداخت مبلغ ۳۰۰ هزار تومان می‌توان در قرارداد آتی شمش طلا، موقعیت خرید یا فروش باز کرد.

  • اگر در روز بعد، قیمت طلا به ۲۹۰ هزار تومان برسد، ۱۰ هزار تومان از حساب خریدار کم شده و به حساب وجه تضمین فروشنده اضافه می‌شود.
  • اگر در روز بعد، قیمت طلا به ۳۳۰ هزار تومان برسد، ۳۰ هزار تومان از حساب فروشنده کم شده و به حساب وجه تضمین خریدار اضافه می‌شود.

فرض کنید در این مثال حداقل وجه تضمین معادل ۲۱۰ هزار تومان است. اگر وجه تضمین خریدار یا فروشنده کمتر از این مبلغ شود باید حساب خود را شارژ کند. در غیر این صورت موقعیت خرید یا فروش او توسط بورس مسدود خواهد شد.

۲- قرارداد فوروارد یا پیمان آتی (Forward Contract)

قرارداد فوروارد یا پیمان آتی یکی از انواع اوراق مشتقه است که در بازار خارج از بورس (OTC) معامله شده و شباهت بسیاری با قرارداد آتی دارند. در این قرارداد نیز بین دو طرف قرارداد برای خرید و فروش یک دارایی در یک قیمت مشخص در آینده توافق به عمل می‌آید.

تفاوت قرارداد آتی و فوروارد به نقل از سایت اینوستوپدیا شامل موارد زیر می‌شوند:

  • قراردادهای فوروارد برخلاف قراردادهای آتی، استاندارد نیستند.
  • قراردادهای آتی در بورس و قراردادهای فوروارد در بازارهای خارج از بورس معامله می‌شوند.
  • قرارداد آتی به صورت روزانه تسویه شده اما قرارداد فوروارد در پایان قرارداد تسویه می‌شود.

مثالِ قرارداد فوروارد

فرض کنید یک کشاورز در ۶ ماه آینده، ۲ تن ذرت تولید خواهد کرد. این کشاورز نگران است که در این مدت قیمت ذرت کاهش پیدا کند. این فرد برای کاهش ریسک می‌تواند از قرارداد فوروارد با قیمت توافقی (بین خریدار و فروشنده) استفاده کند. این کشاورز قرارداد فورواردی با قیمت ۱ دلار به ازای هر کیلو ذرت می‌بندد. پس از ۶ ماه یکی از اتفاقات زیر می‌افتد:

  1. قیمت تغییری نمی‌کند؛ قرارداد بدون پرداخت هیچ گونه وجهی توسط طرفین بسته می‌شود.
  2. قیمت افزایش پیدا می‌کند؛ اگر در پایان زمان قرارداد، قیمت به ۳ دلار رسیده باشد، کشاورز تفاوت قیمت قرارداد و قیمت کنونی (۲ دلار به ازای هر کیلو ذرت) را به خریدار پرداخت خواهد کرد.
  3. قیمت کاهش پیدا می‌کند؛ اگر در پایان زمان قرارداد قیمت به ۰.۵ دلار رسیده باشد، خریدار تفاوت قیمت قرارداد و قیمت کنونی (۰.۵ دلار به ازای هر کیلو ذرت) را به فروشنده (کشاورز) پرداخت خواهد کرد.

۳- قرارداد آپشن یا اختیار معامله (Option Contract)

اختیار معامله یکی از انواع اوراق مشتقه است که طی آن خریدار اختیار، این حق را دارد که در زمان و قیمت مشخص شده در قرارداد، مقدار مشخصی از یک دارایی پایه را معامله کند. در این نوع از اوراق مشتقه خریدار اختیار معامله تعهدی بابت اجرای قرارداد در زمان سررسید ندارد.

اختیار معامله دو نوع دارد:

قرارداد آپشن یا اختیار معامله (Option Contract)

در اختیار معامله خرید، خریدار این حق (و نه تعهد) را دارد که دارایی موضوع قرارداد را با مشخصات اعلام شده خریداری کند.

در اختیار معامله فروش، خریدار این حق (و نه تعهد) را دارد که دارایی موضوع قرارداد را با مشخصات اعلام شده بفروشد.

  • در قرارداد اختیار معامله، مبلغی تحت عنوان قیمت اختیار معامله (پریمیوم) توسط خریدار اختیار به فروشنده اختیار پرداخت می‌شود.

مثال قرارداد اختیار معامله در بورس تهران

فرض کنید شخصی قصد فروش یک سکه طلا در ۲ ماه آینده و به قیمت ۳۰ میلیون تومان را دارد. در این صورت این شخص می‌تواند با پرداخت مبلغ پریمیوم (۷۰ هزار تومان) اختیار فروش سکه طلا را خریداری کند. در این حالت اگر پس از ۲ ماه:

  1. قیمت سکه افزایش پیدا کند؛ خریدار اختیار فروش این حق را دارد که از قرارداد استفاده نکند. در صورت افزایش قیمت سکه به ۳۰ میلیون و ۷۰ هزار تومان، خریدار اختیار فروش سودی نخواهد کرد چون ۷۰ هزار تومان را به عنوان پریمیوم پرداخت کرده است. در صورت افزایش قیمت سکه به ۳۰ میلیون و ۱۰۰ هزار تومان، خریدار اختیار فروش ۳۰ هزار تومان سود می‌کند.
  2. قیمت سکه کاهش پیدا کند؛ خریدار اختیار فروش، قرارداد را اجرا کرده و فروشنده باید سکه را با قیمت اعمالِ موجود در قرارداد خریداری کرد. اگر قیمت سکه به ۲۹ میلیون تومان رسیده باشد، خریدار اختیار فروش ۹۳۰ هزار تومان سود خواهد کرد (۷۰ هزار تومان بابت مبلغ پریمیوم را از سود کم کرده‌ایم).

۴- قرارداد سوآپ یا معاوضه (Swap Contract)

سوآپ یا معاوضه یکی از انواع اوراق مشتقه است که طی آن دو طرف قرارداد به مبادله دارایی‌هایی که در یک دوره زمانی معین دارای نقدینگی هستند، می‌پردازند.

  • این قراردادها که به شکل سفارشی شده انجام می‌شوند در بازارهای خارج از بورس کاربرد دارند.
  • در قرارداد سوآپ معمولا یک طرف معامله مقداری ثابت و طرف دیگر مقداری متغیر پرداخت می‌کند.
  • سوآپ در بازار ایران کاربردی ندارد اما یکی از کاربردهای آن در بازارهای جهانی برای مبادله ارز بین کمپانی‌های بزرگ و دولت‌ها است.

مثال قرارداد سوآپ

فرض کنید نرخ سود سپرده در یک بانک، شناور اما نرخ سود وام در آن ثابت است. در این حالت بدهی و دارایی‌ها با یکدیگر تطابق ندارند. این بانک می‌تواند از قرارداد سوآپ برای شناور کردن نرخ سود وام استفاده کند تا دارایی‌ها با بدهی‌ها تطابق پیدا کنند.

تفاوت بازار فیزیکی و مشتقه

تفاوت بازار فیزیکی و مشتقه به نوع دارایی مورد معامله برمی‌گردد. بورس کالا در ایران بازارهای مختلفی دارد که دو مورد از آنها بازارهای فیزیکی و مشتقه هستند. در بازار فیزیکی، صاحبان کالاها یا تولیدکنندگان، محصولات خود را برای فروش در بورس کالا عرضه می‌کنند. خریداران نیز مانند بازارهای سنتی و مطابق با قوانین بورس کالا به خرید این محصولات که در انبارها وجود دارند، می‌پردازند.

  • در بازار مشتقه بورس کالا، اوراق بهادار مبتنی بر کالاها خرید و فروش می‌شود و نه خود آنها.
  • تنها در برخی موارد و در صورت نبستن موقعیت خرید یا فروش، اوراق مشتقه (آتی و اختیار معامله) وارد فرآیند تحویل فیزیکی کالا می‌شوند.

بازار مشتقه بورس اوراق بهادار تهران

بازار مشتقه در بورس تهران شامل قراردادهای زیر می‌شود:

۱- قراردادهای آتی

قراردادهای آتی در بورس تهران بر اساس دارایی‌های پایه‌ی زیر انجام می‌شوند:

  • سکه طلای تمام بهار آزادی
  • زعفران رشته‌ای بریده ممتاز (نگین)
  • زعفران رشته‌ای درجه یک (پوشال معمولی)
  • زیره سبز
  • پسته
  • نقره
  • صندوق طلای لوتوس
  • مس کاتد
  • شمش طلای خام ۹۹۵

البته در حال حاضر قراردادهای زعفران ممتاز، نقره، صندوق طلای لوتوس و شمش طلای خام ۹۹۵ در بورس کالا فعال است و امکان اضافه شدن قرارداد آتی تک سهم برای سهم های موجود در بازار سرمایه نیز وجود خواهد داشت.

نکات مهم قراردادهای آتی در بورس تهران

  • قراردادهای آتی در بورس دوطرفه هستند بدین معنی که امکان کسب سود هم در افزایش قیمت و هم در کاهش قیمت وجود دارد.
  • سرمایه‌گذاران در بیشترِ قراردادهای آتی بورس وارد فرآیند تحویل فیزیکی کالا نمی‌شوند و قبل از رسیدن قرارداد به تاریخ سررسید، موقعیت خرید یا فروش خود را می‌بندند.
  • به دلیل وجود ریسک نکول در قراردادهای آتی، مبلغی به عنوان وجه تضمین اولیه از هر دو طرف قرارداد دریافت می‌شود.

ریسک نکول

۲- قراردادهای اختیار معامله در بورس تهران

قراردادهای اختیار معامله در بورس تهران بر اساس دارایی‌های پایه‌ی زیر انجام می‌شوند:

  • سکه طلای تمام بهار آزادی
  • قرارداد آتی زعفران نگین
  • قرارداد آتی صندوق طلای لوتوس

نکات مهم قراردادهای اختیار معامله در بورس تهران

  • قراردادها دوطرفه هستند.
  • خریدار اختیار معامله (خرید یا فروش) در پایان سررسید این حق را دارد که از قرارداد استفاده نکند.
  • در صورت عدم اجرای قرارداد توسط خریدار در زمان سررسید، خریدار تنها مبلغ پریمیوم را از دست می‌دهد.
  • قیمت توافقی یا قیمت اعمال و تاریخ سررسید توسط بورس تعیین می‌شود.
  • در قرارداد اختیار معامله خرید، یک خریدار و فروشنده و در قرارداد اختیار معامله فروش نیز یک خریدار و فروشنده وجود دارد.
  • میزان ریسک در موقعیت فروش اختیار خرید و موقعیت فروش اختیار فروش به دلیل نامحدود بودن زیان، بالا است.
  • در این نوع قرارداد نیز وجه تضمین اولیه و وجه تضمین لازم وجود دارد.

چه کسانی اوراق مشتقه در بورس را معامله می‌کنند؟

افراد با اهداف متفاوتی به معامله اوراق مشتقه می‌پردازند:

۱- سفته بازان (Speculators) معامله‌گرانی هستند که با پیش‌بینی جهت قیمت و با هدف کسب سود از این نوسانات به خرید و فروش اوراق مشتقه می‌پردازند.

۲- پوشش‌دهنگان ریسک (Hedgers) افرادی هستند که برای کاهش ریسکی که تغییرات قیمت به آنها تحمیل می‌کند و مدیریت ریسک، از قراردادهای مشتقه استفاده می‌کنند.

۳- نوسان‌گیران یا آربیتراژگران (Arbitrageur) کسانی هستند که به دنبال کسب سودِ ناشی از اختلاف قیمت دارایی در بازار نقدی و قراردادهای مشتقه آن هستند.

نحوه خرید اوراق مشتقه در بورس چگونه است؟

جهت خرید اوراق مشتقه در بورس کالا باید:

  1. در سامانه سجام ثبت نام و احراز هویت کنید.
  2. کد معاملاتی مشتقه بورس کالا را دریافت کنید.
  3. در یک کارگزاری مناسب ثبت نام کنید.
  4. از طریق سامانه آنلاین کارگزاری، به خرید و فروش اوراق مشتقه در بازار آتی و یا قراردادهای اختیار معامله بپردازید.

اوراق مشتقه مبتنی بر طلا در بورس ایران

اوراق مشتقه مبتنی بر طلا در بورس شامل موارد زیر می‌شوند:

اوراق مشتقه مبتنی بر طلا در بورس ایران

خرید طلای فیزیکی تنها راه کسب سود از بازار طلا نیست. در واقع بازار طلا بسیار گسترده است و امکان سرمایه‌گذاری در آن هم در ایران و به صورت جهانی وجود دارد. در دوره سرمایه‌گذاری هوشمند در طلا، انواع فرصت‌های خرید طلا به همراه نحوه شناسایی زمان دقیق خرید و فروش آموزش داده می‌شود تا افراد بیشترین بازدهی را از این فلز ارزشمند به دست بیاورند.

تاریخچه اوراق مشتقه در ایران

معاملات اوراق مشتقه در بازار سرمایه ایران از سال ۱۳۸۷ شمسی و با نظارت سازمان بورس در قالب قراردادهای آتی و اختیار معامله شروع شد.

تاریخچه اوراق مشتقه در جهان

به نقل از سایت مدیوم «اوراق مشتقه در جهان تاریخی ۱۰،۰۰۰ ساله دارند.

  • ۸۰۰۰ سال قبل از میلاد در سومر، توکن‌های سفالی برای خرید مقدار مشخصی از کالا در تاریخ معینی در آینده استفاده می‌شده است.
  • این نوع استفاده از اوراق مشتقه به تدریج تکامل یافت تا جایی که در قرن ۱۸ میلادی، کوپن‌های برنج در ژاپن خرید و فروش می‌شد.
  • در سال ۱۸۶۵ قراردادهای آتی کالاهای کشاورزی در شیکاگو شکل گرفت و بعدها در بورس کالای شیکاگو (CME) ادامه یافت.

مزایا و معایب اوراق مشتقه

معاملات اوراق مشتقه مزایا و معایب خاص خود را دارد.

مزایای اوراق مشتقه:

  • قابلیت پوشش ریسک برای خرید یا فروش دارایی پایه در زمان معین
  • کاهش ریسک به دلیل تسویه روزانه اتاق پایاپای در بورس
  • امکان کشف بهتر قیمت دارایی پایه
  • کارمزد کمتر نسبت به معاملات سهام
  • کسب سود از نوسانات قیمت
  • نقدشوندگی بالا به دلیل امکان ورود به قرارداد با پرداخت بخش کوچکی از ارزش قرارداد
  • پرداخت وجه تضمین در اوراق مشتقه، خاصیت اهرمی به وجود می‌آورد و امکان کسب سود را چندین برابر می‌کند.

معایب اوراق مشتقه:

  • پیچیدگی در معاملات اوراق مشتقه و نحوه محاسبه سود و زیان آنها
  • پیچیدگی در محاسبه ارزش اوراق مشتقه به دلیل تغییرات قیمت دارایی پایه
  • تنوع کم دارایی‌های پایه (در بورس ایران)
  • نقدشوندگی پایین (قراردادهای اختیار معامله در بورس تهران)

انجام معاملات اوراق مشتقه در بورس یکی از روشهای کسب سود از بازار سرمایه ایران است. با این وجود بسیاری از افراد با این نوع سرمایه‌گذاری آشنا نیستند. در انجمن خبرگان سرمایه‌گذاری در ایران، تیمی از کارشناسان حرفه‌ای سیگنال خرید سهام و قراردادهای آتی را به همراه نقاط دقیق ورود و خروج در اختیار علاقه‌مندان قرار می‌دهند.

از جمله دیگر خدمات این انجمن می‌توان به اعلامِ زمان مناسب برای خرید و فروش خودرو، طلا، ملک و ارزهای خارجی در بازارهای داخلی ایران اشاره کرد. برای کسب اطلاعات بیشتر و نحوه استفاده از خدمات این انجمن به این قسمت مراجعه کنید.

 

پیشنهاد می‌شود جهت آشنایی با نحوه معاملات انواع اوراق بهادار از مقالات زیر نیز استفاده کنید.

 

سوالات متداول

۱- بازار مشتقه بورس ایران شامل چه قراردادهایی است؟

اوراق مشتقه در بازار سرمایه ایران شامل قراردادهای آتی و اختیار معامله است.

۲- بازار مشتقه بورس کالا چیست؟

بازار مشتقه بورس کالا، بازاری است که در آن قراردادهای آتی (شمش طلا، زعفران، نقره، صندوق طلا) و قراردادهای اختیار معامله (سکه طلا، قرارداد آتی زعفران، قرارداد آتی صندوق طلا) معامله می‌شوند.

۳- خرید اوراق مشتقه در بازار سرمایه ایران چگونه است؟

جهت خرید اوراق مشتقه در بورس بایستی کد معاملاتی آنلاین بازار مشتقه را دریافت کنید. بعد از دریافت کد معاملاتی مربوطه می‌توانید از شنبه تا پنجشنبه (از ساعت ۱۰ تا ۱۵) به خرید و فروش قراردادهای آتی و اختیار معامله در بورس بپردازید.

 

 

: ارسال نظر
آموزش بورس

ورود با کد یکبار مصرف

کد بازیابی به ایمیل و شماره موبایل ارسال شد

این کد حداکثر 5 دقیقه اعتبار دارد

کد شش رقمی (عدد لاتین)

آموزش بورس

ورود

آموزش بورس

ثبت نام

از قبل حساب کاربری دارید؟ ورود